تحلیل جامع آماری، توزیعی و سناریوهای اصلاح ساختاری با حداقل شوک اجتماعی
پدیدآورنده: گروه سرمایهگذاری سامآرام مهندس ستوده
چکیده مدیریتی
اقتصاد ایران طی چهار دهه گذشته با نظامی از مداخلات قیمتی و یارانهای اداره شده است که در ظاهر با هدف حمایت از معیشت خانوارها طراحی شده، اما در عمل به یکی از بزرگترین مکانیسمهای توزیع ناعادلانه منابع در سطح ملی تبدیل شده است. این مقاله با اتکا بر دادههای بودجهای، برآوردهای بینالمللی و قیمتهای واقعی انرژی، تصویر کامل و بدون تعارف از ابعاد یارانههای آشکار و پنهان در ایران ارائه میدهد و نشان میدهد مسئله اصلی نه کمبود منابع، بلکه خطای طراحی ، اجرا و فساد سیستماتیک سیاستی است
مقدمه: اقتصاد سایهدار یارانهها
در اغلب اقتصادهای دنیا، اندازه دولت و میزان مداخله آن در اقتصاد از طریق اسناد بودجهای قابل ردیابی است. در ایران اما بخش بزرگی از هزینههای دولت در لایهای پنهان و خارج از جداول رسمی بودجه جریان دارد؛ لایهای که عمدتاً در قالب قیمتگذاری دستوری حاملهای انرژی و کالاهای اساسی بروز پیدا میکند
یارانه پنهان، برخلاف نام تکنوکراتیک آن، نوعی انتقال غیرشفاف ثروت از کل جامعه به مصرفکنندگان پرمصرف است. این سازوکار، بدون تصویب صریح پارلمان و بدون نظارت مالی مؤثر، بار مالی عظیمی را به اقتصاد تحمیل میکند و همزمان عدالت توزیعی را معکوس میسازد
تصویر کلان یارانهها در بودجه ۱۴۰۴
یارانههای آشکار
بر اساس قانون بودجه سال ۱۴۰۴: - حجم یارانههای آشکار (هدفمندی): ۱۰۴۶ همت - سهم از بودجه عمومی: بیش از ۲۱ درصد
این بخش شامل پرداختهای نقدی، کالابرگها و سایر حمایتهای مستقیم است که از نظر حسابداری شفاف بوده و در معرض نظارت نهادی قرار دارد
نمودار ۱: مقایسه یارانه آشکار و یارانه پنهان
یارانههای پنهان انرژی
مطابق برآوردهای صندوق بینالمللی پول ، آژانس بینالمللی انرژی و بانک جهانی، یارانه پنهان انرژی در ایران سالانه حدود ۱۲۷ میلیارد دلار برآورد میشود
با فرض نرخ دلار آزاد ۱۴۰ هزار تومان: - ارزش ریالی یارانه پنهان: حدود ۱۷,۷۸۰ همت
این رقم خارج از بودجه، خارج از نظارت مستقیم و عملاً خارج از محاسبات رسمی دولت قرار دارد
جمع کل یارانهها و مقایسه با بودجه دولت
یارانه آشکار: ۱,۰۴۶ همت
یارانه پنهان: ۱۷,۷۸۰ همت
جمع کل: ۱۸,۸۲۶ همت
در حالی که کل بودجه عمومی دولت حدود ۴,۹۵۰ همت است، یارانهها تقریباً ۳.۸ برابر بودجه عمومی کشور را تشکیل میدهند.
سهم واقعی هر ایرانی از یارانهها
با جمعیت تقریبی ۸۵ میلیون نفر: - سهم سرانه سالانه هر ایرانی از کل یارانهها ≈ ۲۲۱ میلیون تومان - معادل ماهانه ≈ ۱۸.۴ میلیون تومان برای هر نفر
این عدد نه بهصورت نقدی پرداخت میشود، نه درک میشود و نه به شکل عادلانه توزیع میگردد؛ بلکه صرفاً در قالب مصرف انرژی هدر میرود
نمودار2: یارانه سرانه ایران در مقایسه با کشورهای منتخب
توزیع معکوس عدالت: چه کسی برنده است؟
یارانه انرژی ذاتاً پسرونده یا پسبرنده است. هرچه مصرف بالاتر، بهرهمندی بیشتر
دهکهای بالای درآمدی: بیش هفتاد درصد یارانه پنهان
دهکهای پایین: کمتراز ده درصد
مثال:
دهک دهم: مصرف بنزین تا ۲۵ برابر دهک اول
یارانه پنهان سالانه دهک دهم: ۲۰–۲۵ میلیون تومان
یارانه پنهان دهک اول: ۳–۴ میلیون تومان
نمودار 3: سهم دهکها از یارانه پنهان فعلی
سناریوی اصلاح: حذف هوشمند، نه شوکآفرین
حذف ناگهانی یارانهها تجربهای شکستخورده در بسیاری از کشورهاست. اما اصلاح تدریجی همراه با بازتوزیع هدفمند میتواند به فرصت تبدیل شود
اصول طراحی
حمایت بیشتر از دهکهای پایین
حذف یارانه دهکهای بالا
تفکیک حمایت مصرفی از حمایت تولید
پیشنهاد بازتوزیع سالانه یارانه (به ازای هر نفر)
دهک |
مبلغ (میلیون تومان) |
۱ |
۳۵۰ |
۲ |
۳۲۰ |
۳ |
۳۰۰ |
۴ |
۲۷۰ |
۵ |
۲۴۰ |
۶ |
۲۰۰ |
۷ |
۱۵۰ |
۸ |
۸۰ |
۹ |
۲۰ |
۱۰ |
صفر |
نمودار 4: بازتوزیع پیشنهادی یارانه بر اساس دهک درآمدی
آثار اقتصادی مورد انتظار (بر اساس تجربیات جهانی)
کاهش مصرف انرژی
تجربه اندونزی و مالزی نشان میدهد واقعیسازی قیمت انرژی منجر به کاهش پایدار مصرف میشود
حذف قاچاق انرژی
با حذف شکاف قیمتی، قاچاق عملاً فاقد توجیه اقتصادی میشود
افزایش عدالت اجتماعی
فقرا دریافتکننده خالص و ثروتمندان پرداختکننده واقعی هزینه مصرف خواهند بود
نقشه راه اجرایی اصلاح
فاز اول: آمادهسازی (۶ ماه)
تکمیل پایگاه رفاه ایرانیان
شفافسازی مصرف انرژی به تفکیک کد ملی
فاز دوم: اصلاح پلکانی (۲ سال)
افزایش تدریجی قیمت
حفظ نرخ یارانهای تا الگوی مصرف
فاز سوم: بازتوزیع کامل
حذف یارانه پنهان
پرداخت مستقیم و شفاف
حمایت از تولید از طریق قرارداد انرژی
نمودار5: فلوچارت سیاستی اصلاح یارانهها
جمعبندی نهایی
یارانه در ایران کم نیست؛ بد طراحی و بد توزیع شده است. مسئله اصلی کمبود منابع نیست، بلکه ناکارآمدی سیاستی است. ادامه وضع موجود به معنای فرسایش تدریجی اقتصاد است؛ اصلاح هوشمند، هرچند دشوار، تنها مسیر عقلانی پیشروست
منابع منتخب
International Monetary Fund (IMF) – Energy Subsidy Reform Reports
World Bank – Iran Economic Monitor
International Energy Agency (IEA)
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
سازمان برنامه و بودجه جمهوری اسلامی ایران
